Gleichschaltung
Toen de nazi’s in de jaren 1930 aan de macht kwamen, zorgden ze ervoor dat alle instituties van de staat, de pers, maatschappelijke organisaties en kunst en cultuur op lijn waren met hun ideologie en dat deze gelijkgeschakeld werden met de belangen van de leider en de cultus eromheen.
Soms ging deze ‘Gleichschaltung’ heel snel, omdat men met name door de ‘Ausnahmezustand’ wetten kon uitvaardigen waardoor de leiding van ministeries en rechters werden vervangen. Duitsland verkeerde immers volgens velen in een diepe crisis. En ook kunst en cultuur werden heel snel in dienst van het regime gesteld. Reeds op 10 mei 1933, enkele maanden na de machtswisseling, werden niet alleen in het hart van Berlijn – recht tegenover de Humboldt Universiteit – boeken van onwelgevallige auteurs verbrand. Hun werd verweten aan het morele verval en de vervalsing van de geschiedenis te werken.
Vandaag de dag zien we steeds meer autocratische regimes handig gebruik maken van soortgelijke fascistische methodes en sentimenten. Umberto Eco schreef al in 1995 een essay, waarin hij veertien kenmerken van het fascisme beschrijft dat ons kan helpen de gebeurtenissen om ons heen te duiden. Hiertoe behoren onder meer de angst voor anders zijn, de obsessie met een plot, minachting voor de zwakken, een beroep doen op een gefrustreerde middenklasse, de overtuiging dat het oneens zijn met de leider verraad is en nieuwspraak.
Laat me enkele voorbeelden noemen. De strijd tegen alles wat afwijkt van de norm zoals twee geslachten, het huwelijk alleen tussen man een vrouw, of de marginalisering van de witte man door positieve discriminatie heeft de laatste weken behoorlijk vaart gekregen. Dat Poetin tegen ‘wokeness’ fulmineert, waardoor hij het Westen als zwak en kwetsbaar ziet, en dat Hongarije recent tot anti LBGTQ-wetgeving heeft besloten is allicht bekend. U weet waarschijnlijk ook dat generaal Charles Q. Brown Jr, voorzitter van de verenigde chefs van staven, recentelijk is ontslagen. Maar heeft u gelezen dat vice-admiraal Shoshana Chatfield, de Amerikaanse militaire vertegenwoordiger bij de NAVO uit haar functie is gezet? Hun vergrijp? Ze zijn een zwarte man en een (witte) vrouw, die in het verleden de diversiteit van de Amerikaanse strijdkrachten hebben geprezen.
'De geschiedenis leert ons dat de instrumenten voor het bekrachtigen van een ideologie variëren van propaganda tot pure intimidatie'
De laatste maanden werd veel Amerikaanse advocaten de toegang tot overheidsgebouwen ontzegd, waardoor zij niet meer in staat waren hun werk te doen. Hun vergrijp? Zij hebben onder meer mensen geholpen die met name na de verloren verkiezingen van 2020 verdacht werden gemaakt van verkiezingsfraude, zoals kiesambtenaren in Arizona. Of, zij hebben rechtstreeks aan aanklachten tegen de huidige president van de VS meegewerkt. Een soortgelijke behandeling ondervonden ook de media. Niet alleen AP werd tegengewerkt, omdat het niet aan nieuwspraak wilde meewerken, maar ook onwelgevallige nieuwszenders en kranten werd gedreigd met strafrechtelijke vervolging. De meesten gingen door het stof.
Dit soort methodes herinnert ons eraan hoe fragiel democratische waarden kunnen zijn en hoe belangrijk het is om waakzaam te blijven. De geschiedenis leert ons dat de instrumenten voor het bekrachtigen van een ideologie variëren van propaganda tot pure intimidatie. Boekenverbrandingen, zoals die in 1933, zijn wellicht verleden tijd, maar de essentie van censuur blijft bestaan in gemoderniseerde vormen van huidige autocratieën, waarin een kleine groep op kosten van de meerderheid steeds machtiger en rijker wordt.
Meer columns van Jörg Noll
Dr. J.E. (Jörg) Noll (1967) is politicoloog en luitenant-kolonel (r) bij de Bundeswehr. Sinds 2007 is hij universitair hoofddocent Internationale Conflictstudies aan de Nederlandse Defensie Academie (NLDA).
