Hoe revolutionair zijn explosieve USV?
Gastcolumn Frederik Mertens
Volgens veel commentatoren is met het Oekraïense gebruik van maritime drones – die ik liever Explosive Unmanned Surface Vehicles (ExpUSV) noem – een nieuw tijdperk in de maritieme oorlogsvoering aangebroken waarin kleine en goedkope bootjes grote klassieke oorlogsschepen zwermend naar de bodem zullen jagen. Maar hier valt heel veel op af te dingen.
Om te beginnen zijn ExpUSV niets nieuws. Op 30 januari 2017 werd het Saudi Arabische fregat Al-Madinah aangevallen door drie bootjes waarvan er één tegen de achtersteven ontplofte. Hierbij kwamen twee bemanningsleden om het leven en vielen er drie gewonden, maar het fregat kwam er vrij ongeschonden vanaf. Eerst werd gedacht dat het om een Houthi zelfmoordboot ging zoals bij het USS Cole, maar al vrij snel bleek het om ExpUSV van Iraanse origine te gaan.
Het idee gaat echter veel verder terug. Het eerste gebruik van ExpUSV vindt al tijdens de Eerste Wereldoorlog plaats. De Duitsers experimenteerden met hun Fernlenkboot waarmee ze in 1917 de Britse monitor HMS Erebus wisten te beschadigen. De technologie was op dat moment echter nog niet volwassen genoeg. Ook in de Tweede Wereldoorlog wisten de Duitsers met hun Linse in de laatste wanhopige maanden van de oorlog geen noemenswaardige successen te behalen – hoewel er zo’n 1200 van gebouwd werden!
Het idee kleine motorbootjes te gebruiken om een explosieve lading tegen een schip aan te rammen was ook opgekomen bij de Italianen. Maar in plaats van ze op afstand te besturen werd gekozen voor suïcidaal dappere vrijwilligers van de Decima Mas, die net voordat ze een schip raakten uit hun bootje op een vlot sprongen. Hun grootste succes was het tot zinken brengen van de kruiser HMS York in de slecht bewaakte natuurlijke haven van de Souda baai aan de kust van Kreta in 1941. Maar toen ze dit probeerden te herhalen tegen de goed beschermde Grote Haven van Malta liep het uit op een slachting.
'Kleine bemande of onbemande explosieve motorbootjes tegen schepen inzetten is een bekende en historisch gezien weinig effectieve techniek'
De Japanners gingen nog een stap verder. Net als de Duitsers hoopten ze toen de krijgskansen volledig gekeerd waren met asymmetrische wapens effect te kunnen bereiken en namen ze hun toevlucht tot snelboten met explosieven, maar in tegenstelling tot de Italianen besloten ze gebruik te maken van Kamikaze bestuurders – over het algemeen door nationalisme gehersenspoelde idealistische jongens van een jaar of 17; een walgelijke zet van een wanhopig, misdadig regime. Niet minder dan 6197 Shinyo werden voor de marine gebouwd en het leger voegde daar zo’n vergelijkbare 3000 Maru-ni aan toe. Maar ook in dit geval bleven belangrijke successen uit. Een paar kleine Amerikaanse schepen werden tot zinken gebracht en een handvol grotere schepen werd beschadigd, maar dat was alles wat de Keizerlijke Japanse Marine terugzag voor deze beschamende keuze.
Kleine bemande of onbemande explosieve motorbootjes tegen schepen inzetten is dus een bekende en historisch gezien weinig effectieve techniek. Hierbij maakt het praktisch weinig uit of de ‘doelgeleiding’ nu in het bootje zit, of op afstand stuurt. Het gebrek aan succes zou ons ook niet moeten verbazen. Het is veel lastiger dan het op het eerste gezicht lijkt om met een snelle motorboot een schip te rammen. Op volle zee is zo’n motorbootje niet of nauwelijks sneller dan een groot schip en de uitdagingen van navigatie en besturing zijn enorm. Daarnaast is zo’n klein lichtgebouwd motorbootje zeer kwetsbaar voor de verhoudingsgewijs stabiel opgestelde snelvuurwapens op grote oorlogsschepen die deze bootjes, als ze de mogelijkheid krijgen, tot splinters kunnen schieten. De beste kansen lijken – interessant genoeg net als bij de branders in de 16e en 17e eeuw – in het gebruik tegen schepen in slecht beschermde havens of kustwateren te liggen waar weinig manoeuvre mogelijk is.
Schade aan het USS Cole na de aanval van 12 oktober 2000 in de Golf van Aden (foto: Sgt. Don L. Maes | U.S. Marine Corps)
De grote vraag is dan ook waarom de Oekraïners zo veel meer succes lijken te hebben met hun ExpUSV tegen de Russische vloot in de Zwarte Zee? Het antwoord hierop is dubbel en heeft vooral met zwakheden van de Russische marine te maken.
Het Westen heeft zich met dank aan de Iraanse Revolutionaire Garde de laatste decennia serieus voorbereid op de dreiging van zwermende kleine motorbootjes in kustwateren. Maar het lijkt erop dat de Russen vóór deze oorlog een grote blinde vlek hadden voor dit gevaar. Hun schepen zijn niet met sensors uitgerust die specifiek als doel hebben om kleine, moeilijk te onderscheiden doelen te detecteren en identificeren. Nederlandse LC-fregatten beschikken over een passieve 360° Infrared Search and Track System en een Scout LPI radar – een Admiral Makarov heeft niets dat daarop lijkt. De situational awareness van de Russische schepen zit dus in een heel andere klasse dan wat voor een modern Westers schip vanzelfsprekend is. Als je ExUSV detecteert terwijl ze op afstand door het water ploegen is het verhoudingsgewijs kinderspel om met ze af te rekenen. Maar hoe dichterbij ze kunnen komen, hoe lastiger het wordt.
Daarnaast is het ook moeilijk je aan de indruk te onttrekken dat de kwaliteit van de Russische bemanning heel veel te wensen over laat. Het verlies van de Moskva staat op conto van twee raketten, maar wijst evengoed op deplorabele damage control aan boord van het schip. Twee treffers hadden deze grote kruiser niet tot zinken moeten brengen als de bemanning had geweten wat hen te doen stond. Zo kan je ook vragen stellen waarom het er ook nu nog op lijkt dat Russische schepen (en de Kerch-brug) verrast worden door aanvallen met ExpUSV. Opnieuw is dat iets dat eigenlijk niet zou moeten mogen in een goed functionerend schip. Als op de mythische maar zo goed op de waarheid gebaseerde HMS Compass Rose in 1941 de uitkijken maandenlang alert konden zijn om een dreigende periscoop in de enorme golven van de Atlantische Oceaan te spotten, dan zou het in 2023 ook mogelijk moeten zijn om zelfs ’s nachts die motorbootjes op tijd te ontdekken.
'We zullen vaker en meer van dit soort aanvallen zien'
Het is tekenend dat we na de aanval op de Al Madinah weinig successen van de Houthi ExpUSV hebben gezien. Net zoals het even tekenend is dat het USS Mason met ogenschijnlijk gemak Houthi raketaanvallen kon afslaan die nog sterker waren dan de fatale aanval op de Moskva. Voor een goed uitgerust oorlogsschip met de juiste sensors en een goed getrainde bemanning zijn ExpUSV op volle zee een minimale bedreiging; als ze gevaarlijk zijn, dan is het in kustwateren of havens, maar dit is sinds de aanval op de Cole niets nieuws en een gevaar waar we ons goed van bewust zijn. Dus van een tactische revolutie is geen sprake.
Er is wel sprake van een strategische revolutie. Want de technologie om ExpUSV mogelijk te maken is voldoende volwassen en eenvoudig genoeg te bereiken voor bijna elke denkbare tegenstander. Hierdoor wordt het een wapen waarmee elk schip binnen bereik van een vijandelijke kust rekening mee moet houden. Daarnaast is het veel makkelijker om de kwantiteit van ExpUSV op te schalen dan het is om zelfmoordbestuurders te vinden. We zullen dus vaker en meer van dit soort aanvallen zien. Deze strategische dreiging is vooral gericht op vrachtschepen en het gevaarlijkst in havens en choke points; gezien de grootte van deze schepen is het onwaarschijnlijk dat ze door een ExpUSV tot zinken gebracht zullen worden, maar alleen al het beschadigen van vrachtschepen kan voor grote problemen zorgen. Indicatief is dat al de succesvolle aanvallen die de Houthi sinds de aanval op de Al Madinah met ExpUSV hebben uitgevoerd, gericht waren op vrachtschepen. Hier moeten we ons als marine dus expliciet op voorbereiden – van een goede situational awareness tot desnoods een paar mariniers aan boord van de vrachtschepen toe.
Voor Oekraïne betekent dit dat het verdere succes van hun ExpUSV grotendeels zal afhangen van de mate waarin de Russen zich aan weten te passen. Ik verwacht eerlijk gezegd meer van F-16s met Harpoons, die een klassieke maar dodelijke bedreiging vormen voor de Russische oppervlaktevloot. En er zijn natuurlijk talloze manieren waarop USV wel een sleutelrol zullen spelen in de toekomstige oorlogsvoering op zee. Maar als kamikaze motorbootjes lijkt hun rol toch gelimiteerd.
Meer gastcolumns van Frederik Mertens
Frederik Mertens MA is militair historicus en werkzaam als Strategisch Analist op de afdeling Defence, Safety and Security van TNO.
