'Uw wens, onze zorg!'

Stichting Marcandi 75 jaar (1949-2024)

De Marcandi ziet in 1949 het licht omdat de Nederlandse zeestrijdkrachten op dat moment dringend behoefte hebben aan een flexibele inkooporganisatie voor voeding en kantinegoederen, zodat in de dagelijkse materiële wensen van marinepersoneel kan worden voorzien. In de eerste dertig jaar van haar bestaan vormen het Marine Etablissement Amsterdam en de Nieuwe Haven de locaties van waaruit Marcandi leveringen aan vaartuigen en kazernes verzorgt. In 1979 valt het besluit deze dienst definitief naar het hart van de marine te verplaatsen. Door ruimtegebrek weliswaar niet op de Nieuwe Haven, maar op ongeveer zes kilometer er vandaan. Den Helder wordt zodoende de thuisbasis en Marcandi blijft, Qua Patet Orbis, bestellingen verzorgen. De dienst volgt de marine overzee; aanvankelijk middels transporten naar Nederlands Nieuw-Guinea vanaf aanvang jaren vijftig tot 1962, alsook met hedendaagse leveringen van levensmiddelen in de West.

Begin jaren tachtig zorgt toenmalig directeur KLTZA Ruud Swint voor een primeur: als een van de eerste MKB-ondernemingen in Nederland grijpt Marcandi voor de eigen administratie terug op een computer. Hiermee wordt niet alleen de bedrijfsvoering een stuk eenvoudiger, maar zijn de botteliers aan boord van marineschepen ook geholpen. In totaal koopt overste Swint drie IBM-pc’s, die elk geplaatst worden op een S-fregat. Op het Marcandi-kantoor in Den Helder kunnen de botteliers oefenen op het mysterieuze apparaat en na enig aarzelen kunnen zij hun geluk niet op: het ingewikkelde en tijdrovende schriftelijke systeem waarmee zij eerder de boekhouding bijwerkten kan spreekwoordelijk de prullenbak in.

Winkels

Door de jaren heen moest de dienst haar reilen en zeilen een aantal keer ingrijpend veranderen. Waar zij aanvankelijk begint als uitbater van marinekantines, scheepstoko’s en barretjes op kazernes, is de stichting tegenwoordig leverancier van scheepstoko’s van marinevaartuigen en bezit ze een aantal winkels. De defensieorganisatie groeit namelijk in de jaren zestig dermate hard, dat de exploitatie van genoemde locaties door Marcandi alsmaar lastiger wordt als gevolg van personeelsschaarste. Het besluit valt deze vestigingen over te dragen aan de marine. Marcandi blijft wel verantwoordelijk voor de leveringen aan de uitgiftepunten. Bijna 55 jaar lang bevoorraadt de stichting zo marinekantines en barretjes op kazernes, maar in april 2004 wordt Paresto de cateraar van Defensie. Marcandi krijgt door deze concurrentie te kampen met financieel verlies. Om dit enigszins te compenseren start de stichting met de uitbating van enige winkels op een aantal kazernes. De revenuen uit deze verdiensten staan overigens niet gelijk aan wat eerder kantines en barretjes opleverden, maar door de komst van de winkels weet Marcandi wel het assortiment uit te breiden.

Een Marcandi-levering op Vliegbasis Eindhoven, tweede helft jaren negentig

Het laatste illustreert dat in de loop van haar historie niet alleen de bedrijfsformule van Marcandi door de jaren heen wijzigde, maar dus ook het assortiment. Een goed voorbeeld hiervan is een product dat meer recentelijk vooral onder sporters zeer populair is geworden; eiwitpoeder. Dit voedingssupplement is nog niet zo lang in het assortiment van Marcandi te vinden. Het motto ‘u vraagt, wij draaien’ is daarbij wel op zijn plaats. Wanneer de marine de vraag voorlegt of Marcandi bepaalde producten kan leveren, beziet het stichtingspersoneel wat mogelijk is. Maatwerk is hierbij belangrijk. Het betekent namelijk niet dat elk marinevaartuig dezelfde hoeveelheid aan producten ontvangt. De oorlogsbodems geven zelf aan hoeveel zij van welk product willen ontvangen. Het marinepersoneel is vervolgens zelf verantwoordelijk voor de verkoop van de producten in de boordtoko.

‘De horizon wordt verbreed wanneer de Koninklijke Luchtmacht medio jaren negentig aan Marcandi het verzoek doet een winkel te openen op Vliegbasis Eindhoven’

Activiteiten buiten de marine

De Koninklijke Marine blijft uiteindelijk niet de enige klant binnen de krijgsmacht. De horizon wordt verbreed wanneer de Koninklijke Luchtmacht medio jaren negentig aan Marcandi het verzoek doet een winkel te openen op Vliegbasis Eindhoven. In deze duty-free-zaak kunnen defensiemedewerkers op vertoon van een instapkaart belastingvrije artikelen kopen. Een tijd later opent de dienst ook een shop op Vliegbasis Leeuwarden. Na enige jaren volgde evenwel de sluiting van beide vestigingen omdat ze uiteindelijk niet rendabel bleken. Toch blijft de Marcandi buiten de KM-kring actief. Vlak nadat de KLu met de stichting in zee gaat, volgt ook de Koninklijke Landmacht. Dit krijgsmachtdeel vraagt de stichting de grens over te gaan: in 2009 opent de PX (Post Exchange)-store in het Duitse Bergen-Hohne de deuren. Aanvankelijk verkoopt Marcandi in de store louter legerartikelen als rugzakken, schoenen en messen aangezien de verkoop van belastingvrije artikelen op dat moment in handen is van de KL Cantine Dienst: de CADI. Als in 2017 de opheffing van de CADI volgt, besluit Marcandi positief op het verzoek van het Commando Landstrijdkrachten (CLAS) te reageren en de activiteiten van de CADI over te nemen. Inmiddels zijn er twee vaste winkels op landmachtkazernes Havelte en De Peel te vinden.

Winkel op de luitenant-generaal Bestkazerne in De Peel, vlak na de opening in september 2020

Sinds vijf jaar beschikt Marcandi ook nog eens over een ware eyecatcher; de mobile shop. Deze winkelcontainer gaat mee op kleinschalige oefeningen van de Koninklijke Marine en Landmacht. Zo kunnen militairen in hun area of operations belastingvrije artikelen blijven inkopen. De mobiele winkel is in het weekend en tijdens de pauzes van oefeningen geopend. Gelet op de grote populariteit van deze verplaatsbare winkel overweegt het stichtingsbestuur de aanschaf van een tweede exemplaar.

‘In de eerste drie maanden lopen de zaken op rolletjes, maar daar komt abrupt een einde aan nadat alle geplande militaire oefeningen worden stilgelegd’

Zwaar weer

De afgelopen jaren kent Marcandi niet alleen tijden van rozengeur en maneschijn. Sterker nog, als gevolg van de coronapandemie verkeert de stichting in 2020 in zwaar weer. In de eerste drie maanden lopen de zaken op rolletjes, maar daar komt abrupt een einde aan nadat alle geplande militaire oefeningen worden stilgelegd. Marcandi biedt een terugkoopgarantie en sommige marineschepen hebben net een levering ontvangen of een bestelling geplaatst. Deze garantie is gebaseerd op één marineschip, maar in 2020 retourneert elk marineschip de eigen aankopen. Daarnaast neemt geen enkele leverancier reeds geleverde producten terug. Er wordt onder andere een beroep gedaan op het reservefonds van de scheepstoko’s en het eigen vermogen, waardoor de averij beperkt blijft. Vanaf 2021 gaan kazernes en walinrichtingen weer geleidelijk open en neemt het aantal operaties en oefeningen voor marineschepen toe.

De mobile shop is operationeel tijdens een oefening in maart 2022

2022 is het eerste jaar dat Marcandi weer zwarte cijfers draait. Het blijkt zelfs een van de meest succesvolle jaren in het afgelopen decennium te worden. Vanwege de Russische invasie in Oekraïne is er sprake van een enorme toename van oefeningen en operaties. De stichting draait dat jaar een hoge omzet, waardoor de winst eveneens hoog is. Dit is ongunstig, want Marcandi is een stichting zonder winstoogmerk. Het personeel heeft voor hetere vuren gestaan, dus een creatieve oplossing bedenken is geen probleem. De winst is onder andere besteed aan isolatie van het bedrijfspand, het plaatsen van zonnepanelen, een donatie aan het Koninklijk Nederlands Geleidehonden Fonds (KNGF) en de totstandkoming van het jubileumtijdschrift.

Het toeval wil dat de NAVO dit jaar ook haar 75-jarig jubileum viert. Al decennialang bestaat een mate van verbondenheid tussen de verdragsorganisatie en Marcandi. Door de jaren heen heeft Marcandi regelmatig buitenlandse leveringen verzorgd aan de Nederlandse krijgsmacht tijdens NAVO-missies. Het is dan ook niet opmerkelijk dat een toename van Nederlandse militaire inzet positief is voor Marcandi. De stichting gedijt hier immers bij.