De Stille Oorlog

Settler violence op de Westelijke Jordaanoever ondermijnt de tweestatenoplossing

Door KLTZ E. Braham

Abstract

De missie van de USSC (nu OSC) in Israël en Palestina, met Nederlandse deelname, richt zich op de stabiliteit van de regio. Na 7 oktober 2023 is de Westelijke Jordaanoever in de luwte van de media geraakt, maar de stille oorlog van settler violence ondermijnt daar de tweestatenoplossing. KLTZ Ellen Braham analyseert hoe de ongelijke rechtspraak, de Oslo-zones en de economische instorting na 7 oktober de radicalisering voeden en de internationale gemeenschap dwingen tot sancties en een langere adem.

Een Israëlische nederzetting in aanbouw nabij Jeruzalem, Westelijke Jordaanoever (foto: M. Vaartjes | Shutterstock)

Inleiding

De aanval van Hamas op Israël op 7 oktober 2023 veranderde de politieke- en veiligheidssituatie en daarmee ook het werk van de USSC. Mondiale aandacht op het conflict tussen Israël en de Palestijnen werd opeens weer aangewakkerd, met een focus op de Gazastrook. Wat zich op de Westelijke Jordaanoever voltrekt is grotendeels buiten zicht; een stille oorlog. Echter voor een levensvatbare tweestatenoplossing is wat op de Westoever gebeurt van grote invloed.

Israël bezet sinds 1967 de West Bank en heeft daar een veiligheidsmacht bestaande uit het Israëlische leger, het Israëlische veiligheidsagentschap (Shin Bet), de Israëlische nationale politie en de grenspolitie. Het claimt, niettegenstaande de aanwezigheid van het Palestijnse volk, historisch alleenrecht in dit gebied, omdat hier al vóór de jaartelling Joden woonden. Op de Westoever wonen ongeveer drie miljoen mensen, waarvan 15% Israëlische kolonisten. Volgens oud-premier Ariel Sharon is de primaire functie van kolonisatie van de West Bank het uitsluiten van de mogelijkheid tot vorming van een Palestijnse staat.^[i]  

In dit artikel heb ik voornamelijk aandacht voor het geweld van Israëlische kolonisten tegen Palestijnen op de Westelijke Jordaanoever. Dat is niet omdat ik Palestijns geweld bagatelliseer, maar ten eerste omdat het stoppen van het geweld van kolonisten (settler violence) mijn aandachtsgebied was tijdens de uitzending. Ten tweede omdat dit geweld een grote impact heeft op de dagelijkse gang van zaken aldaar en op de mogelijkheid van Palestijnen om in hun eigen levensonderhoud te voorzien. Ten derde omdat het geweld de tweestatenoplossing ondermijnt. Daarnaast worden geweldsincidenten van Palestijnen tegen Israëli uitgebreid onderzocht en vervolgd door de Israëlische politie. Settler violence wordt echter amper door Israël onderzocht en vervolgd, ondanks dat dit onder het internationale recht een taak is van de bezetter.

Missie USSC

USSC^[ii] is een Amerikaans geleide missie van een coalitie van NAVO-landen, opgericht in 2005. Nederland neemt deel sinds 2010. USSC beoogt dat de Palestijnse Autoriteit (PA) beschikt over een effectief, bestendig en verantwoordelijk veiligheidsapparaat dat voorziet in veiligheid voor alle Palestijnen met aandacht voor mensenrechten en internationaal recht en bijdraagt aan de verbetering van regionale veiligheid door goede coördinatie met de IDF (Israeli Defense Forces). De USSC richt zich op het professionaliseren van de PASF (Palestinian Authority Security Forces) om een stabiele Palestijnse staat mogelijk te maken. Het heeft tevens een belangrijke liaisonfunctie in de bevordering van de samenwerking tussen de Palestijnse en de Israëlische veiligheidssector.

De Amerikaanse commandant van de USSC voegde in 2023, op basis van zijn ervaringen gedurende zijn eerste jaar, het stoppen van kolonistengeweld op de Westoever aan de missie toe, gezien het gevaar ervan voor de levensvatbaarheid van de tweestatenoplossing. Kolonisten gebruiken namelijk geweld en intimidatie om een grotere voetprint in het gebied te realiseren. Hierdoor wordt de geweldspiraal in stand gehouden en is er, naast andere gevolgen, minder gebied beschikbaar voor de Palestijnen en raken hun nederzettingen van elkaar afgesneden.

‘Volgens Israël zijn de bezette gebieden vanwege ‘historische’ redenen niet bezet, maar betwist’

Kolonisten en nederzettingen

Kolonisten zijn Israëlische staatsburgers die wonen op de bezette West Bank. Deze ongeveer 700.000 personen^[iii]wonen in settlements (legaal onder Israëlisch recht, illegaal onder internationaal recht) of outposts^[iv] (illegaal onder Israëlisch en internationaal recht). Het merendeel van de kolonisten is dat om economische redenen. Israël geeft onder andere belastingvoordelen, goedkope hypotheken en gratis scholing om kolonisatie van de Westelijke Jordaanoever te bevorderen. De kolonisten uit met name de outposts zijn dit vanuit religieus-zionistische motieven. Zij claimen een Bijbels-historisch recht op het gebied. Dit is de groep (5 á 10% van de kolonisten) van waaruit voornamelijk settler violence wordt gepleegd.

Tabel 1: Aantal Israëlische kolonisten op de West Bank (bron: Peace Now & Israëlisch Centraal Bureau voor Statistiek)

Het aantal Israëlische kolonisten groeit ieder jaar, zowel door de stichting van nieuwe outposts als door uitbreiding van bestaande settlements. Dit is in strijd met het internationaal recht.^[v] Israël erkent dit juridische standpunt niet, volgens hen zijn de bezette gebieden vanwege 'historische' redenen niet bezet, maar betwist.

Wat is settler violence?

Settler violence is al het geweld en andere maatregelen door Israëlische burgers (meestal kolonisten) tegen Palestijnen op de West Bank bedoeld om de Palestijnen te verdrijven (uit bepaalde gebieden). In tegenstelling tot sommige NGO’s rekent de USSC intimidatie ook tot settler violence. Dit is moeilijker te verifiëren, maar is een veelgebruikte methode om Palestijnen constante dreiging te laten voelen. Settler violence wordt ook vaak terrorisme genoemd.^[vi] USSC bezigde de afgezwakte term om draagvlak te creëren bij de IDF voor het stoppen van kolonistengeweld.

Settler violence bestaat onder andere uit:

• Aanwezigheid zorgt voor onrust omdat nooit duidelijk is wanneer het omslaat in daadwerkelijk geweld;
• Geweld tegen personen en dieren;
• Het illegaal oppakken van Palestijnen, of op valse gronden gevangennemen;
• Onder andere van huizen, auto’s, zonnepanelen, camera’s, waterleidingenvoorzieningen, landbouwgrond en -gereedschap en oogsten;
• Ontzeggen van toegang tot water voor dieren, landbouw en de bevolking;
• Ontzeggen van toegang tot land. Vee kan niet grazen, er kan niet geoogst worden;
• Het stichten van outposts, aanleg van wegen (uitsluitend voor Israëli). 

Kaartje: incidenten per gouvernement in 2025 (bron: USSC)

Achtergrond

Oslo akkoorden

Tussen 1993 en 1995 zijn een reeks overeenkomsten gesloten tussen de PLO (Palestinan Liberation Organisation) en Israël om het Israëlisch-Palestijns conflict op te lossen. Deze Oslo-akkoorden betroffen onder andere de gedeeltelijke terugtrekking van Israël uit de Gazastrook en de West Bank en het recht op (beperkt) zelfbestuur door de vorming van de Palestijnse Autoriteit. Ondanks een geldigheid van 5 jaar, is het nooit tot een eindovereenkomst gekomen en is de situatie onder deze Oslo-akkoorden de feitelijke situatie gebleven. In 2006 won Hamas de laatste verkiezingen van de PA, maar door een Palestijnse burgeroorlog bleef de PA – onder leiding van de Fatah partij^[vii] – de facto ‘de staat’ op de Westoever. Bij de Oslo-akkoorden werd de West Bank in zones ingedeeld, wat leidde tot een lappendeken van kleine enclaves. Het bestuur en verantwoordelijkheid voor de veiligheid verschilt per zone:

Area A:          PA verantwoordelijk voor bestuur en veiligheid (19% van de West Bank; grote Palestijnse steden)

Area B:          PA verantwoordelijk voor bestuur, Israël verantwoordelijk voor veiligheid (22% van de West Bank; voornamelijk verstedelijkt gebied)

Area C:          Israël verantwoordelijk voor bestuur en veiligheid (60% van de West Bank; voornamelijk buitengebied)

Zones naar aanleiding van de Oslo-akkoorden (bron: Humanitarian Data Exchange UN, copyright Statfor 2020)

Rechtssysteem

Conform internationaal recht is het Israëlische militair recht van toepassing op de bezette Westelijke Jordaanoever. ^[viii]De kolonisten vallen echter onder het Israëlische civiele recht. Dit verschil in rechtssysteem heeft, gecombineerd met de verdeling in zones, grote impact op de aanpak van settler violence. Een voorbeeld: 

Geval 1:        Een Palestijn gooit een steen naar een kolonist. De steengooier wordt opgepakt door de IDF of Israëlische politie. Het gooien van een steen onder Israëlisch militair recht wordt gezien als terrorisme. Betrokkene kan (voor maximaal een half jaar^[ix]) in administratieve detentie worden geplaatst. Betrokkene heeft nu een strafblad.

Geval 2:        Een kolonist gooit een steen naar een Palestijn. Het gooien van een steen is niet strafbaar onder Israëlisch civiel recht en dus niet vervolgbaar. Betrokkene heeft geen strafblad.

Er is een verder verschil in hoe een zaak onderzocht en berecht wordt. In de laatste 20 jaar is zo’n 94% van onderzoeken naar kolonistengeweld door de Israëlische politie gestopt zonder aanklacht.^[x] In 81% van de gevallen omdat de politie gefaald heeft in het onderzoek. Sinds 2005 heeft slechts 3% van de geweldsdelicten geleid tot een (gedeeltelijke) veroordeling van een kolonist. Verder is volgens de NGO Yesh Din de Palestijnse bereidheid een aanklacht in te dienen bij de Israëlische autoriteiten steeds minder geworden.

Tabel 2 (bron: Yesh Din)

Onbedoeld effect van de zone-indeling is dat veel Palestijnen, voornamelijk in gebied C, verstoken zijn van hulp van de PASF. De Palestijnse politie heeft daar namelijk geen jurisdictie en zij kunnen de door dit gebiedsdeel ingesloten enclaves niet of slechts via een omweg bereiken. Dit wordt verergerd door diverse wegversperringen en checkpointswaar doorgang alleen mogelijk is na coördinatie met de IDF. Veel Palestijnen zijn dus voor hun veiligheid afhankelijk van de IDF en de Israëlische politie, maar in de praktijk wordt hier door hen bijna geen invulling aangegeven. Resultaat is dat het plegen van settler violence vaak onbestraft blijft.

Beperking bewegingsvrijheid

Het Internationaal recht verplicht de bezetter vrij verkeer in bezet gebied te bevorderen. Uitzondering hierop is beperking van verkeer voor veiligheidsredenen als reactie op specifiek gevaar. Palestijnen kunnen zich echter permanent niet vrij over de West Bank bewegen. Door Israël zijn diverse checkpoints ingericht en wegen afgesloten. Deze in totaal 849 beperkingen bemoeilijken Palestijnen toegang tot markten, werk, land, water, nooddiensten, gezondheidsfaciliteiten en scholing.^[xi] 40% van deze obstakels beperkt directe toegang tot Palestijnse steden en dorpen, waarvan acht op grote doorgangswegen. 

‘Als een familielid betrokken is geweest bij terrorisme wordt diens huis en dat van de naaste familie gesloopt’

Bouw en sloop

In strijd met het internationale recht verstrekt Israël op grote schaal vergunningen voor bouw in de nederzettingen in gebied C, maar staat (ver)bouw van woningen voor Palestijnen bijna niet toe. De regering erkent daarentegen niet dat het (internationale) bezettingsrecht van toepassing is voor bouw in settlements op de West Bank. 

Tabel 3: aantal door Israël afgegeven vergunningen voor huizenbouw in gebied C (bron: USSC)

Aangezien de Palestijnse bevolking groeit, wordt er dus door de Palestijnen ‘illegaal’ gebouwd. Israël vaardigt regelmatig orders uit om deze bouwwerken te slopen, waarbij sloop ook wordt gebruikt als strafmaatregel. Als een familielid betrokken is geweest bij terrorisme wordt diens huis en dat van de naaste familie gesloopt.

Gevolgen van 7 oktober

Settler violence

Na 7 oktober 2023 volgde een zeer hevige piek van setller violence in aantal en zwaarte van incidenten.

Nog steeds zijn er meer en zwaardere incidenten, omdat Israëlische troepen op de West Bank zijn vervangen door reservisten die veelal zelf kolonist zijn. Zij handhaven minder en zijn vaak onderdeel van het geweld in plaats van hiertegen op te treden. Ook is er een buurtwacht, de zogenaamde ‘settlement security’ dat door De Israëlische regering is uitgerust met wapens. Zij handhaven hardhandig zelf geïnstalleerde veiligheidszones rondom de nederzettingen. Daarnaast zorgt angst voor herhaling van de incidenten van 7 oktober op de Westoever dat proactief wordt opgetreden tegen Palestijnen. Zij worden ontmenselijkt, waardoor geweld tegen hen minder wordt gezien als ongeoorloofd. Ook is de kans gepakt of berecht te worden voor settler violence kleiner.

Tabel 4: settler violence-incidenten per maand 2022-2024 (bron: USSC)

Andere redenen voor een toename in geweldsincidenten zijn bijvoorbeeld het stimuleren van kolonisatie door de Israëlische rechts-nationalistische regering. De gewelddadige kolonisten zien hierin een kans meer van hun doelen te bereiken. Na 7 oktober zijn aanmerkelijk meer outposts gesticht, met in 2024 voor het eerst ook in gebiedsdeel B (zeven stuks). De aandacht van de IDF is elders gericht, waardoor de kans dat een outpost wordt ontmanteld is afgenomen. Sterker, deze worden onder andere als straf tegen internationale maatregelen vaker gelegaliseerd tot settlements.

Beperking van de bewegingsvrijheid

Na de aanval van 7 oktober 2023 zijn er op de Westelijke Jordaanoever 86 nieuwe beweging-beperkende obstakels bijgekomen (een toename van 23%).^[xii] Van 100 bestaande obstakels zijn de restricties strenger geworden, zoals beperking van openingstijden. Inzake de bouwvergunningen, is Israël na de aanval van Hamas gestopt met het afgeven van bouwvergunningen in gebiedsdeel C, ook voor huizen of bouwwerken die vernield zijn door settlers.

Tabel 5: settler violence-statistieken (bron: USSC)

Levensonderhoud

Na 7 oktober is het moeilijker geworden voor Palestijnen om in hun levensonderhoud te voorzien. Redenen hiervoor zijn:

• Door de angst voor infiltratie van Palestijnen in Israël, heeft de regering-Netanyahu het voor Palestijnen moeilijker gemaakt om Israël of de nederzettingen in te kunnen of daar te werken. Initieel zijn alle werkvergunningen ingetrokken en daarna slechts marginaal weer toegekend;
• Door beperkingen in vliegverkeer en rode/oranje veiligheidscodes is het toerisme op de West Bank volledig ingestort;
• Door extra beperkingen in de bewegingsvrijheid kunnen mensen hun werk of land niet meer bereiken;
• Israël heeft minder vergunningen uitgegeven om land te bewerken en te oogsten. Circa 80.000 – 100.000 Palestijnen op de Westoever zijn direct afhankelijk van de olijfoogst (ongeveer 5-10% van het BNP);
• Meer settler violence, waardoor er onder andere minder toegang is tot land en water;^[xiii]
• Gebrek aan cashgeld door instorten bancaire systeem;
• Israëlische inhouding van Palestijnse tegoeden, waardoor de PA geen (volledige) salarissen kan uitbetalen.^[xiv]Het Palestijnse overheidsapparaat is een grote werkgever;
• Verhoging van het aantal IDF-invallen in vluchtelingenkampen om terrorisme te bestrijden. Tijdens deze invallen sluit de IDF een vluchtelingenkamp volledig af. 

Impact van de stille oorlog

De aandacht van de media gaat nu vooral uit naar de situatie in Gaza, wat er op de West Bank gebeurt na 7 oktober is in de media onderbelicht. Toch is juist dit van grote invloed op een levensvatbare tweestatenoplossing. In tegenstelling tot Gaza zou de Westelijke Jordaanoever in staat moeten zijn zichzelf te bedruipen. Er is genoeg vruchtbare landbouwgrond, waterbronnen, industrie en toerisme om een Palestijnse staat financieel gezond te kunnen houden. De door Israël en haar kolonisten genomen maatregelen in de nasleep van 7 oktober zorgen er juist voor dat enorm wordt ingeboet op de mogelijkheid voor Palestijnen om in het eigen levensonderhoud te voorzien en daarmee een levensvatbare Palestijnse staat.

‘Voor veel mensen ontstaat een uitzichtloze toekomst’

Settler violence is gevaarlijk voor de stabiliteit van het gebied, doordat het gezag van de PA en haar veiligheidsapparaat wordt aangetast. Zij zijn niet in staat om de eigen bevolking te beschermen tegen de geweldsplegers en kunnen hen niet vervolgen. Door meer en ernstigere settler violence-incidenten na 7 oktober, verliest de bevolking verder vertrouwen in de PA en PASF. Dit is een voedingsbodem voor radicale(re) elementen en van invloed op het Palestijnse vermogen om zelf tegen terroristen op te treden, wat door de eigen bevolking wordt veroordeeld. Door de toegenomen instabiliteit grijpt Israël eerder militair in, wat het vertrouwen in de PA en PASF weer verder ondermijnt.

Door het instorten van de Palestijnse economie ontstaat voor veel mensen een uitzichtloze toekomst. Zij zijn vatbaarder voor radicalisme, omdat zij toch niets meer te verliezen hebben. Daarnaast moet de Palestijnse bevolking op de West Bank machteloos toezien hoe hun landgenoten in Gaza hongerlijden, gewond raken of gedood worden door het ingrijpen van de IDF. Dit is eveneens een voedingsbodem voor Palestijnse radicalisering. Meer geweld vanuit de Palestijnse bevolking gericht tegen Israël of haar kolonisten veroorzaakt meer Israëlisch ingrijpen of vergelding en houdt daarmee de geweldsspiraal intact. 

Tabel 6: Aantal gestichte outposts per jaar op de West Bank t/m juli 2025 (bron: Peace Now)

Voor Israëls veiligheid is instabiliteit op de Westoever een reëel gevaar. De regering zou dan de aandacht moeten verdelen over Gaza en de West Bank. In laatstgenoemd gebied wonen veel Israëli, wat ingrijpen lastiger maakt. Daarnaast is het internationale aanzien van Israël in gevaar door de vele schendingen van het internationaal recht en de onwil om hiervan af te zien of op te treden tegen settler violence.

Wat er op de West Bank (en Gaza) gebeurt is feitelijk een ondermijning van het internationaal recht en de Verenigde Naties en instituties. De Westerse wereld meet met twee maten. Op diverse schendingen wordt tot nu toe amper gereageerd en als er al sancties tegen Israël worden opgelegd, zijn deze mager. Verder wordt op de Israëlische aanvallen op de integriteit van VN-instituties als UNWRA en het internationaal gerechtshof lauw gereageerd en werd in het geval van UNWRA door veel landen zelfs de financiële ondersteuning (tijdelijk) stopgezet.

Een delegatie van de USSC helpt bij de olijvenpluk in Yatma, oktober 2024. Op de heuvel staat een outpost. Voor het plukken van de olijfbomen op de heuvelrug was door Israël geen toestemming gegeven (foto: E. Braham)

Acties van de USSC om settler violence te stoppen

De USSC heeft met het Palestijnse veiligheidsapparaat en NGO’s een strategie ontwikkeld die zich focust op:

1. Zelfredzaamheid van de slachtoffers. Onder andere door brandbestrijdings- en EHBO-trainingen, camera’s om kolonistengeweld vast te leggen, alsook de training van Palestijnen tot betere getuigen. Bijvoorbeeld door het vastleggen van incidenten op camera;
2. Palestijnse veiligheidsdiensten versterken. Denk daarbij aan andere blusmiddelen en het oprichten van meer ‘civil defense volunteer squads’;
3. Israëlische veiligheidsdiensten actie te laten nemen om settler violencete stoppen.

De Palestijnse veiligheidsdiensten hebben de eerste twee punten in hun eigen strategie overgenomen.

Door de USSC is een database aangelegd met incidenten die gebruikt werden om te rapporteren. Verder organiseerde het bezoeken aan slachtoffers van settler violence om met eigen ogen de situatie te aanschouwen, onafhankelijk onderzoek te verrichten, internationale aandacht voor deze vorm van geweld te genereren en als vorm van ‘protective presence’. In 2024 is geholpen bij de olijfoogst door genoemde presence en het helpen met plukken.

De USSC heeft dus een strategie ontwikkeld om settler violence op de West Bank onder de aandacht van het internationale publiek te brengen, kolonisten verantwoordelijk te maken voor hun daden en de Israëlische regering onder druk te zetten met internationale sancties om kolonistengeweld te stoppen teneinde de (gewelds)situatie op de West Bank onder controle te krijgen. Op dit vlak zijn internationaal duidelijk resultaten geboekt. Zo zijn er bijvoorbeeld inreisverboden afgekondigd voor gewelddadige kolonisten en meer recent door Nederland, ook voor twee extreemrechtse Israëlische ministers. Het instellen van sancties is echter tijdrovend en (inter)nationale consensus is moeilijk te verkrijgen. In Israël zijn de resultaten diffuser, maar onder de bevolking wordt voorzichtig meer afstand genomen van de gewelddadige kolonisten. Toch heeft dit niet kunnen voorkomen dat het geweld frequenter en gewelddadiger werd. De Israëlische regering trekt zich nog niet veel aan van de sancties, het tegendeel lijkt het geval. Afkondiging van sancties levert vaak een tegenreactie op. Afgelopen augustus, na geluiden dat Frankrijk en Canada de Palestijnse staat gaan erkennen, werd nog aangekondigd dat Israël 3400 huizen wil gaan bouwen op de West Bank in gebied E1, wat Oost-Jeruzalem van de rest van de Westoever af zou sluiten deze in tweeën zou delen. 

Tot slot

Voor het doorbreken van de geweldsspiraal voor het creëren van een stabiele situatie in het Midden-Oosten, en zicht houden op een tweestatenoplossing is het van belang het kolonistengeweld te stoppen. Dit vergt een lange adem en constante aandacht en meer druk van de internationale gemeenschap. De belangrijke opgave van de missie van USSC (inclusief het Nederlandse contingent), zal dan ook de komende jaren moeten worden voortgezet om aandacht te blijven vragen voor de situatie op de bezette West Bank en om deze blijvend te verbeteren.

Gerelateerd

Tri-marines: vertrouwde en interoperabele partners op het slagveld

01 jul 2026

Het Korps Mariniers kent een lange geschiedenis en voelt een sterke verbintenis met amfibische families bestaande uit vele bevriende…

The future of Transatlantic relations

13 mei 2026

In the coming years, the key in the transatlantic relations lies to sail as close to the wind as possible between total commitment and…

Europe's Maritime Challenges Examined

22 apr 2026

From 6 to 8 April 2025, fourteen international academics and naval professionals gathered in Rotterdam to examine the strategic challenges…