drs. A.A. Bon Artikel 25 juni 2024

Regio onder spanning

Indonesië en China economisch en militair nader tot elkaar

Eind mei heeft Zr.Ms. Tromp samen met een aantal schepen van de US Navy, waaronder het Littoral Combat Ship USS Mobile, geoefend in de Zuid-Chinese Zee. Den Haag benadrukt daarmee het belang van een vrije doorvaart, democratie en vreedzame verhoudingen in de Pacifische en Indische Oceaanregio, waar met name China de laatste jaren en maanden duchtig van zich laat horen. Beijing heeft de verkiezing van de nieuwe Taiwanese president William Lai Tsing-te, die zich fel tegen de Chinese aanspraken op zijn land heeft uitgesproken, aangegrepen om een nieuwe serie intimiderende oefeningen te houden rondom het eiland, dat Beijing als onvervreemdbaar deel van China ziet.

Volgens China zijn de oefeningen dan ook ‘straf’ voor de ‘gevaarlijke separatistische activiteiten’ van de nieuwe regering in Taipei. Tot nu toe heeft China bij oefeningen wel de ‘Median Line’ – ongeveer 50 zeemijl uit de beide kusten en een officieuze geaccepteerde grens – overschreden, maar zijn de schepen van Beijing nooit de ‘Contiguous Zone’ (24 zeemijl vanuit de Taiwanese kust), laat staan de territoriale wateren van 12 zeemijl binnengevaren. Het lijkt er dan ook op of Beijing vooral een boodschap aan de bondgenoten van Taiwan (met name de Verenigde Staten) wil sturen. Dat land heeft alvast een antwoord gegeven door samen met Nederland in de Zuid-Chinese Zee te oefenen, alhoewel in het persbericht van de US Navy geen details werden gegeven over wat er precies is geoefend. Na deze oefening vervolgde de Tromp haar reis naar Zuid-Korea en Japan en deed in die wateren nog eens mee aan een door de Amerikaanse marine georganiseerde tweejaarlijkse oefening Rim of the Pacific (RIMPAC), waarin ook 28 andere staten participeren. De Aziatische wateren – vooral die rondom China – staan dus bij veel staten in de belangstelling. Tijdens een recent bezoek aan het LCF in Zuid-Korea zei demissionair minister van Defensie Kajsa Ollongren dat ‘de veiligheid van de Indo-Pacific en die van Europa nauw aan elkaar verbonden zijn. (…) De veilige en vrije doorvaart in deze regio zijn dus van mondiaal belang. De aanwezigheid van de Tromp hier symboliseert de toewijding van Nederland aan de stabiliteit en veiligheid van de Indo-Pacific.’^[i]

De tocht van Zr. Ms. Tromp leidde wel tot een Chinese reactie: eerst meldde Beijing in een persbericht dat het varen door de Straat van Taiwan weliswaar is toegestaan, maar onnodig spanningen veroorzaakt. Op 7 juni bleek dat China zich echt heeft gestoord aan de doortocht want in internationaal water doken ineens twee Chinese jagers op die het marineschip omcirkelden en duidelijk lieten merken het te hebben waargenomen. Ook de opgestegen boordhelikopter werd dichtbij genaderd. Dit zogenaamde ‘buzzen’ van het Nederlandse fregat is een scherp teken van de Chinese onvrede met Nederlandse en Europese afkeurende houding inzake Beijing’s aanspraken op Taiwan. Later zei een Chinese woordvoerder nog: ‘We betreuren de kwaadaardige woorden en daden van Nederland ten zeerste en hebben protest aangetekend.’

Hoe kijken grote en kleine staten in de regio naar deze activiteiten en met name naar het forse optreden van China in de Zuid-Chinese Zee en rondom Taiwan? In dit artikel zoomen we in op Indonesië. De overige staten en enkele thema’s zoals zeerecht, visserij en grondstofwinning komen in artikelen later in het jaar aan bod.

‘China, dat kampt met een teruglopende economie, maar wereldwijd en regionaal steeds actiever wordt, wil de goede betrekkingen met Indonesië graag zo voortzetten’

Subianto

De aankomende Indonesische president Prabowo Subianto heeft in april – nog voor zijn officiële inauguratie in oktober 2024 – een bezoek gebracht aan China. Hij gaf daarmee zeer duidelijk aan het pro-Chinese beleid van zijn voorganger Joko Widoko voort te willen zetten. China’s grote baas Xi Jinping was zeer in zijn nopjes met het bezoek want er speelt van alles rond Taiwan en is er ruzie in de Zuid-Chinese Zee met de Filipijnen. Bovendien dingen ook andere staten naar de hand van het strategisch gelegen en volkrijke Indonesië. Widoko heeft in zijn tienjarige ambtsperiode (2014 – 2024) vanaf het begin een sterke pro-China koers gevolgd en de samenwerking en handel tussen beide staten is naar grote hoogten gestegen. Maar het recente assertieve gedrag van China in de Zuid-Chinese Zee, tot nu toe meestal door Indonesië op zijn beloop gelaten, heeft bij andere staten veel angst veroorzaakt en ook geleid tot grotere defensie-uitgaven en meer internationale samenwerkingsverbanden, zoals overleg tussen de VS en de Filipijnen en het Australisch-Amerikaans-Britse onderzeebootverdrag AUKUS.

Secretary of Defense Lloyd J. Austin III walks with Indonesian Defense Minister Prabowo Subianto during a bilateral exchange at the Pentagon, Washington, D.C., Aug. 24, 2023. (DoD photo by U.S. Navy Petty Officer 1st Class Alexander Kubitza)

Bon2.jpeg met bijschrift: Prabowo Subianto met de U.S. Secretary of Defense Lloyd Austin, augustus 2023 (foto: U.S. DoD | U.S. Navy Petty Officer 1st Class Alexander Kubitza)

Jakarta lijkt een dergelijk pad niet te gaan volgen. Subianto sprak in april de hoop uit samen te kunnen werken bij het vergroten van handel en economie, maritieme veiligheid en armoedebestrijding. Voorts erkende hij de belangrijke positie van China als defensiepartner en kondigde een uitbreiding van aan de Indonesisch-Chinese wapenhandel. De aankomende Indonesische leider zei ook dat Jakarta wil leren van de Chinese bestuursaanpak en verklaarde dat er slechts één China is, waarmee hij de Chinese aanspraak op Taiwan benadrukte.

China, het plan en de uitvoering

China, dat kampt met een teruglopende economie, maar zowel regionaal als wereldwijd steeds actiever wordt, wil de goede betrekkingen met Indonesië – grootste economie in de ASEAN en lid van de G20 – graag zo voortzetten. China is op Singapore na de grootste investeerder en werkt in het kader van het immense Chinese Belt and Road Initiative (BRI) onder andere aan een hogesnelheidstrein tussen Jakarta en Bandung. Maar net als met meer Chinese BRI-infrastructuurprojecten in Azië, zijn er bij de hogesnelheidslijn enorme kostenoverschrijdingen (1,2 miljard USD). Die worden vooral veroorzaakt door slechte planning door de Chinese bouwmaatschappijen en een gebrek aan overleg met de lokale autoriteiten.^[ii] Voor Azië staat er veel op het spel: de miljardeninvesteringen van China in infrastructuur energie en productie zijn heel hard nodig in de snelgroeiende regio, maar China heeft in de afgelopen tien jaar vooral ingezet op megabouwplannen -- waarbij de kans op uitlopen van termijnen en kostenoverschrijdingen heel groot is – en op fossiele brandstofprojecten. Tegenwoordig probeert Beijing de koers wat te verleggen en efficiënter te werken en meer milieubewuste projecten te ondernemen. Veel landen in de regio zijn ook voorzichtiger geworden met het accepteren van Chinese plannen omdat het verschil tussen plan en uitvoering soms heel groot was. Manilla heeft twee grote financieringsprojecten helemaal opgeschort omdat het boos is over de Chinese aanspraken op Filipijnse wateren en het harde optreden van de Chinese kustwacht de afgelopen maanden.^[iii]

Bon3

Zr.Ms. Tromp voert een passing exercise (PASSEX) uit met de Indonesische marineschepen KRI Kapitan Pattimura en KRI Kurau, 18-19 mei 2024 (foto: Koninklijke Marine)

Is Jakarta’s aanpak houdbaar?

Het lijkt erop dat Subianto met zijn bezoek de Chinese koers voor de komende jaren heeft willen aftasten om zo te weten te komen wat de eigen speelruimte is. Jakarta heeft immers een aantal grote doelen: de verhuizing van de hoofdstad Jakarta naar Borneo, alwaar een complete miljoenenstad Nusantara uit de grond gestampt moet worden, en een liefst continue hoge jaarlijkse groei van 7%. Daarbij zijn Chinese investeringen en steun onontbeerlijk. Een buitenlandse politiek ten opzichte van Beijing waarbij de economie op nummer een staat lijkt dan heel verstandig. Ook Widoko zag dat zo, maar uit peilingen van Indonesian Strategy and Defense Studies en Kompas Research and Development blijkt dat maar liefst driekwart van de Indonesiërs zich zorgen maakt over de Chinese acties in de Zuid-Chinese Zee en van mening is dat de Indonesische soevereiniteit in het geding is. Bovendien wijzen diverse activisten en vakbondsleiders op grote milieuproblemen bij de Chinese projecten en op aantasting van werknemersrechten, gevoelige kwesties voor een steeds beter geschoolde en welvarende bevolking.^[iv] Prabowo heeft later in april overigens ook een bezoek gebracht aan Japan om in ieder geval publiekelijk te kunnen vasthouden aan de politiek van ongebondenheid, die Jakarta al sinds de jaren vijftig met enig succes toepast om zichzelf te ontwikkelen en niet teveel op anderen te leunen.

‘China is in drie staten de bevoorrechte partner: Laos, Cambodja en Myanmar. In Indonesië is het pleit nu nog onbeslist’

Het Chinese optreden op economisch, diplomatiek en militair gebied heeft in Zuidoost-Azië overigens wel wat vruchten afgeworpen, want Beijing heeft Washington in heel wat landen afgetroefd als belangrijkste speler. Experts van het Australische Lowy Institute onderzochten hoe de verhoudingen tussen China en de VS en de staten van de regio veranderden tussen 2018 en 2023. Zij keken daarbij naar economische relaties; defensienetwerken, diplomatieke invloed en culturele invloed. Opvallend is dat de VS aan invloed verliezen ten opzichte van China, waarbij de VS in twee staten duidelijk de primaire partner zijn: in Singapore en de Filipijnen, maar China in drie staten de bevoorrechte partner is: Laos, Cambodja en Myanmar. In Indonesië is het pleit nu nog onbeslist.^[v]

Bon4

Een vaartuig van de Chinese kustwacht gebruikt waterkanons tegen de Filipijnse bevoorrader Unaizah May 4 rond het Second Thomas Shoal, 23 maart 2024 (foto: Armed Forces of the Philippines Photo)

De recente spanningen met China rond het Filipijnse Second Thomas Shoal in de Zuid-Chinese Zee, waarbij de Chinese kustwacht Filipijnse matrozen verwondde met sterke waterstralen, waren voor de Filipijnen, Japan en de VS aanleiding om een trilaterale bijeenkomst te houden waarbij de drie staten hun wens uitspraken om de Indo-Pacific voor de komende decennia vrij te houden. Later in april hebben de marines van de Filipijnen, Australië, Japan en de VS binnen de Filipijnse economische zone een oefening gehouden om de aanspraken van Manilla nog eens te benadrukken en te laten zien dergelijke Chinese Grey Zone Operations in de Zuid-Chinese Zee niet te tolereren.^[vi] De Australische deelname aan de oefening is geen toeval, maar een logische uitvloeisel van het vorig jaar gesloten AUKUS-verdrag, waarbij de Verenigde Staten, Australië en het Verenigd Koninkrijk hebben afgesproken Australië nieuwe nucleair aangedreven onderzeeboten te verkopen zodat Canberra de Chinese marine op grotere afstand van de thuiswateren kan bestrijden.

Ten slotte

Duidelijk is dat strijd om macht in Zuidoost-Azië voor China en Australië en de VS niet alleen om economie gaat, maar vooral om de tegenstelling tussen democratie en autocratie. China wil zijn ondemocratische model via de economische weg verkopen, terwijl de westerse staten – en ook de Europese Unie – juist inzetten op verdere democratisering van de wereld en met name hopen dat Indonesië zich op dat gebied zal ontwikkelen tot een partner. Voor Jakarta – dat een eigen soms moeizaam democratiseringspad volgt – lijkt het nog geen uitgemaakte zaak welke kant men op wil gaan.

Drs. Alexander Bon, NLDA

Download dit artikel

Noten

^[i] Koninklijke Marine, nieuwsbericht dd. 3 juni 2024, zie: https://www.defensie.nl/organisatie/marine/nieuws/2024/06/03/minister-en-commandant-der-strijdkrachten-bij-tromp-bemanning-in-korea

^[ii] Alexandre Dayant and Grace Stanhope, “Mind the Gap – Ambition versus delivery in China’s BRI megaprojects in South East Asia”, Lowy Institute Features, March 2024.

^[iii] Jonathan Head, “Close enough to see their faces: Chased down by China in the South China Sea”, BBC, 1 May 2024.

^[iv] Muhammad Zulfikar Rakhmat and Yeta Purnama, “Indonesia’s Prabowo Meets China’s Xi on First Visit Since Election’, The Diplomat, April 2, 2024.

^[v] Susannah Patton and Jack Sato, “AsiaPower Snapshot: China and the United States in Southeast Asia”, Lowy Institute Article, 20 April 2023.

^[vi] Erin L. Murphy and Gregory B. Poling, ‘A ‘New Trilateral Chapter’ for the Unites States, Japan and the Philippines’, Center for Strategic & International Studies Commentary, April 15, 2024.